اگر چند روز از جراحی گذشته و زانویتان به اندازه ای که انتظار داشتید خم نمی شود،حتما به این معنی نیست که شما عمل موفقی نداشته اید!
خم کردن زانو از همان ساعات یا روز اول، طبق اجازه جراح آغاز می شود. بسیاری از بیماران در روز های ابتدایی حدود ۶۵ تا ۹۰ درجه و پس از یک ماه حدود ۹۵ تا ۱۱۵ درجه خم شدن دارند اما این اعداد هدف اجباری نیستند.
دامنه حرکت قبل از عمل، میزان ورم، قدرت عضلات و شرایط هر بیمار بر سرعت پیشرفت اثر می‌گذارد. بنابراین بهتر است به جای مقایسه زانوی خود با دیگران، روند هفتگی افزایش دامنه حرکت زانوی خود را در صفحه رسمی دکتر علی ترکمان بررسی کنید.
| زمان پس از جراحی | دامنه خم شدن معمول | هدف اصلی این مرحله |
|---|---|---|
| روز اول تا سوم | حدود ۶۵ تا ۹۰ درجه | شروع حرکت بدون فشار اجباری |
| پایان هفته اول | حدود ۷۵ تا ۹۵ درجه | کنترل درد و ورم، حفظ پیشرفت |
| هفته دوم و سوم | حدود ۸۵ تا ۱۰۵ درجه | راحت‌تر نشستن و بلند شدن |
| حدود هفته چهارم | حدود ۹۵ تا ۱۱۵ درجه | بهبود فعالیت‌های روزمره |
| هفته ششم تا دوازدهم | حدود ۱۰۵ تا ۱۲۰ درجه یا بیشتر | افزایش قدرت و حرکت کاربردی |
| ماه سوم تا ششم | افزایش آهسته و تثبیت دامنه | حفظ نتیجه و بازگشت به فعالیت |
این جدول مسیر معمول بهبودی را نشان می‌دهد. پایین تر بودن یک عدد به تنهایی نشانه خشکی زانو یا شکست درمان نیست. برنامه ای که جراح برای شما تعیین کرده است بر این بازه های عمومی اولویت دارد. اگر هنوز برای انجام تعویض مفصل زانو در تهران تصمیم نگرفته اید، ارزیابی دامنه حرکت پیش از عمل به تعیین انتظار واقع بینانه کمک می‌کند.
دکتر علی ترکمان متخصص ارتوپدی با حضور در شبکه جهانی جام جم، درباره تعویض مفصل زانو و نکات مهم مرتبط با این جراحی توضیح داده‌اند. ویدیوی این گفت‌وگو را در بالا مشاهده کنید.
“Improvement of knee motion is a goal of total knee replacement, but restoration of full motion is uncommon.”
“Physical therapy will help restore movement and function.”«بهبود حرکت زانو یکی از اهداف تعویض مفصل کامل زانو است؛ اما بازگشت کامل دامنه حرکتی همیشه امکان‌پذیر نیست.»
«فیزیوتراپی به بازیابی حرکت و عملکرد زانو کمک می‌کند.»
زانو بعد از تعویض مفصل باید چند درجه خم شود؟
پس از جراحی مفضل زانو، رسیدن به حدود ۹۰ درجه خم شدن یک مرحله مهم است، اما پایان بازتوانی محسوب نمی شود. این زاویه برای نشستن روی صندلی مناسب است. خم شدن حدود ۱۰۰ تا ۱۱۰ درجه انجام بسیاری از کار های روزانه را آسان تر می‌کند و دامنه بیشتر از ۱۲۰ درجه برای نشستن روی سطوح کوتاه یا انجام بعضی حرکات عمیق تر لازم است.
هدف همه بیماران رسیدن به زاویه ۱۳۰ یا ۱۴۰ درجه نیست. نوع پروتز، دامنه حرکت زانو قبل از جراحی و وضعیت بافت های اطراف مفصل بر نتیجه نهایی اثر دارند. صاف شدن کامل زانو نیز به اندازه خم‌شدن آن اهمیت دارد؛ زانویی که خوب خم می شود اما کاملا صاف نمی شود، ممکن است هنگام راه‌رفتن باعث لنگش و خستگی شود.
تمرین خم کردن زانو را از چه زمانی شروع کنیم؟
در بیشتر بیماران، حرکت‌دادن زانو از روز جراحی یا روز بعد و زیر نظر تیم درمان آغاز می‌شود. تمرین‌های کوتاه و منظم معمولاً از یک جلسه طولانی و دردناک مؤثرترند. زانو را تا احساس کشش قابل‌کنترل خم کنید، چند ثانیه نگه دارید و سپس به‌آرامی صاف کنید؛ واردکردن فشار ناگهانی کمکی به افزایش پایدار زاویه نمی‌کند.
راه رفتن کوتاه با وسیله کمکی به حرکت زانو کمک می‌کند، اما جای تمرین دامنه حرکتی را نمی‌گیرد. راه رفتن بعد از عمل تعویض به قدرت عضلات و نظر جراح بستگی دارد. این برنامه مخصوص مفصل مصنوعی است و نباید برای درمان آسیب های ورزشی یا دوران نقاهت آرتروسکوپی زانو استفاده شود.
حرکت پاشنه روی تخت
به پشت دراز بکشید و پاشنه پای عمل‌شده را بدون جداکردن از تخت به‌آرامی به سمت باسن بلغزانید. زانو را تا محدوده قابل‌تحمل خم کنید، ۵ تا ۱۰ ثانیه نگه دارید و سپس پا را صاف کنید. تعداد تکرار باید مطابق برنامه جراح یا درمانگر باشد.
خم کردن زانو روی صندلی
روی صندلی ثابت بنشینید و کف پا را روی زمین قرار دهید. پای عمل‌شده را به‌آرامی به عقب بکشید تا کشش ملایمی در جلوی زانو احساس شود. حرکت نباید با چرخش بدن، ضربه یا فشار شدید پای سالم انجام شود.
درد هنگام خم کردن زانو طبیعی است؟
احساس کشیدگی، سفتی یا درد خفیفی که پس از رهاکردن حرکت کاهش پیدا می‌کند، در هفته‌های اول معمول است. اما درد تیز و ناگهانی، صدای جدید همراه با درد، یا ناراحتی‌ای که ساعت‌ها باقی می‌ماند و روز بعد شدیدتر می‌شود، نشانه مناسبی برای ادامه تمرین با همان شدت نیست.
کنترل درد بعد از جراحی به بیمار اجازه می‌دهد تمرین را درست‌تر انجام دهد. داروی تجویزشده، کمپرس سرد با محافظ پارچه‌ای و بالاگرفتن پا می‌تواند به کنترل ورم کمک کند. اگر ورم مچ پا بعد از تعویض مفصل زانو پس از هر جلسه بیشتر می‌شود، شدت یا تعداد تمرین‌ها باید با نظر تیم درمان بازبینی شود.
چرا زانو بعد از تعویض مفصل خوب خم نمی‌شود؟
شایع ترین علت ها شامل ورم، ترس از درد، ضعف عضله چهارسر ران، خشکی شدید پیش از عمل و نامنظم‌بودن تمرین‌ها هستند. اگر زانو با کمک بیشتر خم می‌شود اما بیمار به‌تنهایی نمی‌تواند همان زاویه را ایجاد کند، ضعف عضله می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. محدودیت یکسان در حرکت فعال و کمکی بیشتر به تورم یا سفتی بافت‌ها مربوط است.
در موارد کمتری، تشکیل چسبندگی و بافت اسکار، عفونت یا یک مشکل مکانیکی در مفصل مصنوعی مانع حرکت می‌شود. معیار مهم فقط زاویه امروز نیست؛ باید دید خم‌شدن زانو نسبت به هفته قبل بهتر شده، ثابت مانده یا کمتر شده است. متوقف‌شدن یا برگشت دامنه حرکت نیاز به بررسی دارد.
چه زمانی برای کم بودن خم زانو به جراح مراجعه کنیم؟
اگر تا حدود هفته چهارم تا ششم به زاویه نزدیک ۹۰ درجه نرسیده‌اید، طی یک تا دو هفته هیچ پیشرفتی نداشته اید یا زاویه‌ای را که قبلاً به دست آورده بودید از دست داده‌اید، با جراح تماس بگیرید.
این زمان بندی قطعی نیست و سابقه خشکی زانو و دامنه قبل از عمل در تصمیم‌گیری مؤثر است.
ترشح زخم، افزایش قرمزی، درد رو به افزایش در استراحت، تب یا تورم ناگهانی ساق نیاز به بررسی سریع دارد. درد ساق همراه با تنگی نفس یا درد قفسه سینه می‌تواند اورژانسی باشد. در این شرایط نباید با تمرین بیشتر یا فشار اجباری منتظر بازشدن زانو ماند.
دستکاری زانو زیر بیهوشی چه زمانی مطرح می‌شود؟
اگر پس از رد عفونت و مشکلات مکانیکی مشخص شود که چسبندگی بافتی مانع حرکت زانو است، جراح ممکن است دستکاری زانو زیر بیهوشی یا MUA را پیشنهاد کند. این روش برای همه بیماران لازم نیست و زمانی بررسی می‌شود که تمرین و کنترل ورم نتیجه کافی نداده باشد؛ انجام زودتر آن، به‌ویژه در سه ماه اول، نتیجه قابل اعتماد تری دارد.
چگونه زاویه خم شدن زانو را اندازه‌گیری کنیم؟
وقتی جراح می‌گوید زانو باید به حدود ۹۰ درجه برسد، طبیعی است که بخواهید بدانید زانوی شما واقعاً چند درجه خم می‌شود. نگاه‌کردن به پا یا مقایسه آن با زانوی فرد دیگر، اندازه دقیقی ارائه نمی‌دهد. اندازه‌گیری زاویه کمک می‌کند بفهمید روند خم کردن زانو بعد از تعویض مفصل زانو رو به پیشرفت است یا دامنه حرکت برای مدتی ثابت مانده است.
زاویه خم‌شدن فعال و کمکی را با یکدیگر اشتباه نگیرید. خم‌شدن فعال زاویه‌ای است که بیمار با نیروی عضلات خود ایجاد می‌کند؛ اما در خم‌شدن کمکی، فرد دیگری یا پای سالم به حرکت کمک می‌کند و ممکن است عدد بیشتری ثبت شود. برای مقایسه درست، هر بار زانو را در وضعیت، زمان و روش یکسان اندازه‌گیری کنید.
اندازه‌گیری دامنه حرکتی زانو با گونیامتر
برای اندازه‌گیری، به پشت روی سطحی نسبتاً سفت دراز بکشید و پاشنه پای عمل‌شده را تا محدوده قابل‌تحمل به سمت باسن بلغزانید. مرکز گونیامتر روی برجستگی خارجی مفصل زانو قرار می‌گیرد؛ بازوی بالایی آن در امتداد استخوان ران و به سمت برجستگی کنار لگن و بازوی پایینی در امتداد ساق و به سمت قوزک خارجی تنظیم می‌شود. عدد ثبت‌شده زاویه خم‌شدن زانو است. چون جابه‌جایی محل گونیامتر می‌تواند نتیجه را تغییر دهد، اندازه‌گیری اولیه بهتر است توسط پزشک یا درمانگر انجام شود تا روش صحیح را یاد بگیرید.
هر چند وقت یک‌بار زاویه خم شدن زانو را ثبت کنیم؟
اندازه‌گیری روزانه ممکن است به‌جای آرامش، بیمار را نگران کند؛ زیرا درد بعد از تعویض مفصل زانو، ورم و زمان انجام تمرین می‌توانند زاویه زانو را در طول روز تغییر دهند. برای بسیاری از بیماران، ثبت زاویه یک یا دو بار در هفته و در شرایط مشابه کافی است؛ مگر اینکه جراح برنامه دیگری تعیین کرده باشد. تاریخ، زاویه، شدت درد و میزان ورم را کنار هم یادداشت کنید. اگر طی یک تا دو هفته پیشرفتی دیده نشد یا زاویه به‌دست‌آمده کاهش پیدا کرد، نتیجه را با جراح در میان بگذارید.
اشتباهات رایج هنگام خم کردن زانو بعد از تعویض مفصل
بیماری که احساس می‌کند از برنامه عقب مانده است، ممکن است برای رسیدن سریع‌تر به زاویه ۹۰ یا ۱۱۰ درجه، زانو را با فشار بیشتری خم کند. اما افزایش فشار همیشه به معنای پیشرفت بیشتر نیست. تمرین شدید می‌تواند درد و تورم را افزایش دهد و باعث شود زانو در جلسه بعد حتی کمتر خم شود. هدف، رسیدن لحظه‌ای به یک عدد بالا نیست؛ زاویه باید به‌تدریج و بدون تحریک مداوم زانو افزایش پیدا کند.
تمرین های طولانی و خسته‌کننده، فشار دادن زانو توسط همراه، پیچاندن پا هنگام خم‌کردن، مقایسه نتیجه با بیماران دیگر و قرار دادن طولانی مدت بالش زیر زانو، به‌ویژه هنگام استراحت یا خوابیدن بعد از تعویض مفصل زانو، از اشتباهات رایج هستند. واکنش زانو در ساعات بعد از تمرین اهمیت زیادی دارد. اگر درد و ورم تا روز بعد بیشتر شده است، احتمالاً شدت، تعداد یا مدت تمرین‌ها برای شرایط فعلی زانو زیاد بوده است.
چرا فشار اجباری و تحمل درد شدید اشتباه است؟
احساس کشش یا ناراحتی قابل‌کنترل در انتهای حرکت می‌تواند در هفته‌های اول طبیعی باشد، اما درد تیز، ناگهانی یا رو به افزایش علامت مناسبی برای ادامه فشار نیست. از فرد دیگری نخواهید زانو را با وزن بدن یا نیروی دست به عقب هل دهد. این کار ممکن است بافت‌های در حال ترمیم را تحریک و ورم را بیشتر کند. اگر پس از تمرین، درد برای چند ساعت باقی ماند یا دامنه حرکت در روز بعد کمتر شد، تمرین را با شدت پایین‌تر انجام دهید و با تیم درمان مشورت کنید.
آیا گذاشتن بالش زیر زانو باعث خشکی مفصل می‌شود؟
قرار دادن طولانی‌مدت بالش درست زیر زانوی خم‌شده ممکن است در ابتدا راحت باشد، اما زانو را در وضعیت نیمه‌خم نگه می‌دارد و صاف‌شدن کامل آن را دشوارتر می‌کند. این محدودیت می‌تواند هنگام ایستادن و راه‌رفتن باعث لنگش و خستگی پا شود. برای بالا نگه داشتن پا و کنترل ورم، بالش را زیر ساق و مچ قرار دهید تا زانو تا حد امکان صاف بماند؛ مگر اینکه جراح به دلیل شرایط اختصاصی شما وضعیت دیگری را توصیه کرده باشد.
«در بازتوانی زانو، یک عددِ تنها موفقیت را تعیین نمی کند؛ زانویی که هر هفته نرم تر حرکت می‌کند، از زانویی که با فشار به یک زاویه موقت می رسد مسیر مطمئن تری دارد.»
— نقل قول تأیید شده از دکتر ترکمان
بهتر است هنگامی که دامنه خم شدن زانوی شما متوقف شده یا همراه با درد و ورم رو به افزایش است، برای اندازه‌گیری دقیق دامنه حرکت و بررسی علت آن می‌توانید به یکی از بهترین دکتر های ارتوپدی در تهران یعنی دکتر علی ترکمان مراجعه کنید.
روز های کاری : یکشنبه و سه شنبه ۱۶ الی ۲۰
سؤالات متداول درباره خم کردن زانو
بیشتر نگرانی بیماران به آسیب‌دیدن پروتز، زمان خم‌شدن کامل و امکان نشستن روی زمین مربوط است. پاسخ این پرسش‌ها باید بر اساس نوع جراحی و معاینه بیمار شخصی‌سازی شود.
اگر دستور جراح شما با یک جدول اینترنتی تفاوت دارد، برنامه جراح اولویت دارد. به‌خصوص پس از جراحی مجدد، شکستگی اطراف پروتز یا وجود محدودیت اختصاصی، استفاده از برنامه عمومی مناسب نیست.
خم‌کردن آرام و کنترل‌شده در محدوده‌ای که جراح اجازه داده، معمولا به مفصل مصنوعی آسیب نمی‌زند. فشار اجباری، پیچاندن پا، افتادن یا تلاش برای رسیدن ناگهانی به یک زاویه بالا می‌تواند به بافت‌های در حال ترمیم صدمه بزند و ورم را بیشتر کند.
بیشترین افزایش دامنه حرکت معمولا در شش تا دوازده هفته اول اتفاق می‌افتد و بهبود آهسته‌تر ممکن است تا سه تا شش ماه ادامه داشته باشد. بازگشت به خم‌شدن کاملاً طبیعی برای همه تضمین نمی‌شود و رسیدن به دامنه کاربردی اهمیت بیشتری دارد.
نشستن روی زمین به خم‌شدن زیاد، قدرت عضلانی و توان بلندشدن ایمن نیاز دارد و هدف ضروری همه بیماران نیست. در ماه‌های ابتدایی برای رسیدن به این حالت به زانو فشار نیاورید و فقط پس از ارزیابی و اجازه جراح آن را امتحان کنید.
جمع بندی؛ اگر زانوی من هنوز خوب خم نمی‌شود چه کنم؟
اگر چند هفته از جراحی گذشته و هنوز برای نشستن، بلندشدن یا بالا رفتن از پله مشکل دارید، طبیعی است که نگران نتیجه عمل شوید. اما کم بودن زاویه در یک روز مشخص به معنای ناموفق بودن جراحی نیست. در خم کردن زانو بعد از تعویض مفصل زانو، روند پیشرفت اهمیت بیشتری از مقایسه با دیگران دارد؛ حتی چند درجه بهبود تدریجی می‌تواند نشان دهد زانو در مسیر درستی قرار دارد.
به زانو فشار ناگهانی وارد نکنید و برای رسیدن سریع به یک عدد، درد شدید را تحمل نکنید. اگر دامنه حرکت طی یک تا دو هفته بیشتر نشده، زاویه قبلی کمتر شده یا درد و ورم رو به افزایش است، بهتر است زانو توسط دکتر علی ترکمان بررسی شود تا علت محدودیت مشخص و فرصت مناسب درمان خشکی زانو از دست نرود.
روش قرارگیری گونیامتر با راهنمای آموزشی دانشگاه وسترن استرالیا هماهنگ است. توصیه‌های مربوط به کنترل درد و ورم پس از تمرین نیز در راهنمای AAOS آمده و NHS توصیه می‌کند بیمار پس از تعویض مفصل با بالش زیر زانوی خم‌شده نخوابد. راهنمای NHS
